İtalyanca'dan dilimize geçmiş olan conoscimento kelimesinden gelmektedir.
Taşıyıcı tarafından düzenlenen taşıma senedidir.
Konişmento örneği
Konişmento nama, emre veya hamile düzenlenmesi mümkün olan eşyayı temsil etme özelliğine haiz bir kıymetli evraktır.
Konişmento bir kıymetli evrak olduğundan, kıymetli evraka özgü temel kurallara tabidir. Bu sebeple, malların teslimini isteyebilmek için konişmentonun (aslının) ibrazı lâzımdır. Konişmento aracılığı ile malları rehnetmek veya başkasına devretmek için de konişmentonun devri gerekir.
Emre yazılı konişmento ciro işlemi ile devredilir.
Emre yazılı konişmento iki şekilde karşımıza çıkar : Ya kimin emrine düzenlendiği belirtilmiştir (meselâ “to the order of T. İş Bankası Yenicami Şubesi”) ya da kimin emrine düzenlendiği belirtilmeksizin sadece “emre” kaydı konmuştur (meselâ : “to order”).
Eğer konişmento kimin emrine olduğu açıklanmadan sadece “emre” kaydıyla düzenlenmiş ise TTK m. 1101 fk.1 uyarınca yükletenin (shipper’ın) emrine düzenlenmiş sayılır. TTK m.1110 fk.1 aynen şöyledir :
“Aksi kararlaştırılmış olmadıkça yükletenin talebi üzerine konişmento gönderilenin emrine veya sadece emre olarak tanzim olunur. Bu son halde “emre” yükletenin emrine demektir”
Konişmentoya dayanarak malların kendisine teslimini isteyen kimse, konişmento uyarınca hak sahibi olduğunu ortaya koymak durumundadır. Emre yazılı konişmentolarda hak sahipliği şu şekilde anlaşılır :
a) Konişmento ciro edilmemişse, hak sahibi senedin emrine düzenlendiği veya düzenlenmiş sayıldığı kişidir. Mesela konişmento belirli bir tüzel kişilik emrine, söz gelişi T.İş Bankası Yenciami Şubesi emrine düzenlenmişse, malların teslimini isteyen kişi bu şubenin temsilcisi olmalıdır. Buna karşılık konişmento sadece “emre” düzenlenmişse, kanun gereği yükleten emrine düzenlenmiş sayıldığı için malların teslimi yükletene (shipper’a) yapılmalıdır.
b) Konişmento ciro edilmişse, bu takdirde hak sahibi konişmentoyu muntazam bir zincir teşkil eden ciroların sonuncusu ile devralmış olan kişidir. Ciro zincirinin muntazamlığından anlaşılması gereken şudur : İlk ciro senedin emrine düzenlendiği veya düzenlenmiş sayıldığı kişi tarafından yapılmış olmak kaydıyla, sonraki cirolar bir önceki cironun lehdarı tarafından gerçekleştirilmiş bulunmalıdır. Meselâ, A bankası emrine düzenlenmiş olan konişmento varma limanında D’nin elinde ise, bu konişmentonun ya doğrudan doğruya A bankası tarafından D’ye ciro edilmiş olması ya da A bankasının cirosu ile başlayan cirolar zincirinin muntazam bir şekilde D’ye kadar dayanması gerekir. Konişmentonun A tarafından B’ye, B tarafından C’ye ve C tarafından da D’ye ciro edilmiş olması halinde misaldeki zincir muntazamdır.
c) Ciro işlemi “tam ciro” şeklinde olabileceği gibi bu işlemin “beyaz ciro” şeklinde yapılması da mümkündür. Tam ciroda senedin kime ciro edildiği belirtilir. Buna karşılık beyaz ciroda senedin kime ciro edildiği belirtilmez. Beyaz ciro sadece ciroyu yapanın imzasından ibaret olabilir. Beyaz ciro, şirketlerde, şirketin kaşesi altında şirket temsilcisinin imzası ile gerçekleştirilir. İki tam cironun arasında bir beyaz ciro mevcutsa,
- beyaz cironun konişmentoyu birinci tam ciro ile devralmış olan kişi tarafından yapılmış olması lazımdır
- ikinci tam cironun ise konişmentoyu beyaz ciro ile devralmış olan kişi tarafından yapıldığı varsayılır.
d) Şematik biçimde izah edersek :
Konişmento İş Bankası emrine düzenlenmiş ve bir tam + bir beyaz + bir tam cirodan ibaret bir zincir söz konusu ise, bu ciro zincirinin muntazam sayılması aşağıdaki koşullarla mümkündür.
İlk tam cironun T. İş Bankası tarafından yapılması lazımdır (meselâ “Erler Dış Ticaret A.Ş.’ye ciro edilmiştir. T. İş Bankası kaşesi + T İş Bankası temsilcisinin imzası”)
Bunu izleyen beyaz cironun Erler Dış Ticaret A.Ş. tarafından yapılmış olması gerekir (“kime ciro edildiği belirtilmeksizin sadece Erler Dış Ticaret A.Ş. kaşesi + Erler A.Ş. temsilcisinin imzası)
İkinci tam ciroyu yapanın ise bir önceki beyaz ciro ile senedi devraldığı varsayılır. (Meselâ ikinci ciro “Faysal Finans Kurumu’na ciro edilmiştir. Merve Dış Ticaret A.Ş. kaşe+ temsilci imzası” şeklinde ise, Merve Dış Ticaret A.Ş.’nin senedi beyaz ciro ile devraldığı kabul edilir).
Yukarıdaki verilere göre hak sahibi Faysal Finans Kurumu’dur. Malın teslimini o istemelidir. Başka bir kişi malın teslimini isterse, o başka kişi hak sahibi sayılamayacağı için ona teslimat yapılmaz.
e) Uygulamada tam ciro yapılmamakta ve devamlı beyaz ciro kullanılmaktadır. Dolayısıyla tam ciro ile ilgili açıklamalarımız daha ziyade teaorik niteliktedir.
f) Şayet konişmento kimin emrine düzenlendiği belirtilmeden sadece “emre” kaydıyla düzenlenmişse, yukarıda da belirttiğimiz gibi kanun bu konişmentoyu “yükletenin emrine düzenlenmiş” saymaktadır. Bu gibi bir konişmento hiç ciro edilmemişse, bu ihtimalde malları teslim almaya hak kazanmış olan kişi yükletendir. Eğer yükletenden başka bir kişi malları talep ederse, o başka kişiye malların verilebilmesi için mutlaka yükletenin beyaz cirosuna ihtiyaç vardır. Bu cironun tamamlatılması gereklidir.
g) Varma limanında konişmentonun orijinal nüshalarından sadece birini ibraz eden (ve hak sahibi olduğu saptanan) kimseye dahi teslim edilir. TTK m. 1102 fk.2 aynen şöyledir :
“Konişmento birden çok nüsha olarak tanzim edilmişse, mallar bir tek nüshanın selâhiyetli hamiline teslim edilir”
Buna göre, varma limanında bütün konişmento nüshalarını ibraz etmek gerekli değildir. Sadece bir (orijinal) nüshanın ibrazı yeterlidir.
h) Buna karşılık, ara limanda malları teslim alabilmek için konişmentonun bütün nüshalarının taşıyana iade edilmesi gereklidir.
i) Konişmento üzerinde “notify party” veya “notify adress” olarak belirtilen kişi hak sahibi değildir. Bu kimse, sadece gemi varma limanına gelince bu varma durumu kendisine bildirilecek olan kişidir. Bir kimse, konişmento üzerinde “notify party” olarak adının belirtilmiş olmasına müsteniden malların teslimini isteyemez.